REFERANS SİSTEMİ TEORİSİ

İnsan Seçimleri, İç Senkronizasyon ve Öz Farkındalığın Bütünleştirici Modeli

Kuramsal Model
Cengiz Akdora

Temel Tez

İnsan yaşamı, doğduğu andan itibaren çevresiyle kurduğu etkileşimler sonucunda sürekli bilgi edinme sürecidir. Her deneyim, her gözlem, her ilişki ve her öğrenme zihinde yeni bilgiler oluşturur. Ancak insan davranışlarını belirleyen unsur yalnızca edinilen bilgiler değildir. Bilgiler, bireyin yaşam deneyimleri doğrultusunda anlam kazanır; tekrar eden anlamlar zamanla örüntülere dönüşür ve bu örüntüler zihinde dinamik bir değerlendirme sistemi oluşturur.

Bu kuramsal modelde söz konusu dinamik yapı Referans Sistemi olarak adlandırılmaktadır.

Referans Sistemi; bireyin yaşamı boyunca oluşturduğu bilgi, anlam, deneyim, duygu ve davranış örüntülerinin organize olmuş bütünüdür. Bu sistem, bireyin dış dünyayı algılama, yorumlama ve değerlendirme biçimini sürekli olarak etkiler. Karşılaşılan her yeni kişi, olay veya durum, doğrudan bilinç tarafından değerlendirilmez; öncelikle Referans Sistemi tarafından geçmiş deneyimlerden oluşan örüntülerle karşılaştırılır.

Bu teoriye göre insan zihni dış dünyayı olduğu gibi algılamaz. Dış dünyayı, sahip olduğu Referans Sistemi'nin oluşturduğu filtreler aracılığıyla algılar. Başka bir ifadeyle birey, gerçekliği değil; gerçekliğin kendi Referans Sistemi tarafından yorumlanmış hâlini deneyimler.

Bu nedenle aynı olay, aynı kişi ya da aynı yaşam koşulu farklı bireylerde tamamen farklı psikolojik sonuçlar oluşturabilir. Çünkü değerlendirme sürecini belirleyen dış dünyanın kendisi değil, bireyin Referans Sistemi'dir.

Referans Sistemi'nin temel amacı doğruyu bulmak değildir. Temel amacı, geçmiş deneyimlerden öğrenilen örüntüler doğrultusunda belirsizliği azaltmak, öngörülebilirliği artırmak ve bireyin psikolojik sürekliliğini korumaktır. Bu nedenle sistem, daha önce güvenli veya tanıdık olarak kodlanan örüntülere öncelik verme eğilimindedir.

Bu teoride tanıdıklık, daha önce aynı kişiyi tanımış olmak anlamına gelmez. Tanıdıklık; yeni karşılaşılan kişi, olay veya durumun bireyin geçmişte oluşturduğu örüntülerle yüksek düzeyde benzerlik göstermesi sonucu ortaya çıkan bilişsel yakınlık hissidir. İnsan çoğu zaman kişiyi değil, o kişinin zihninde oluşturduğu örüntü benzerliğini tanıdık olarak deneyimler.

Bu nedenle binlerce insanın bulunduğu bir ortamda herkes aynı düzeyde dikkat çekmez. Referans Sistemi, dış dünyadan gelen sayısız uyaranı otomatik olarak filtreler ve yalnızca kendi örüntüleriyle belirli düzeyde uyum gösteren kişi veya durumları bilişsel öncelik alanına taşır. Böylece seçim sürecinin ilk aşaması, bilinçli farkındalık oluşmadan önce başlamış olur.

Bu modelde bu süreç Referans Filtresi olarak adlandırılmaktadır.

Referans Filtresi tarafından dikkat alanına alınan kişi veya durumlar ikinci bir değerlendirme sürecine girer. Bu aşamada bireyin geçmiş ilişki deneyimleri, güven algısı, tehdit değerlendirmeleri, bağlanma örüntüleri, beklentileri, öğrenilmiş anlam sistemleri ve baskın bilişsel örüntüleri karşılaştırılır. Karşılaştırma sonucunda yeterli düzeyde örüntü uyumu oluştuğunda birey, güçlü bir yakınlık, tanıdıklık veya çekim hissi deneyimleyebilir.

Bu teori, bu süreci İç Senkronizasyon olarak tanımlamaktadır.

İç Senkronizasyon, iki insanın birbirine benzediği anlamına gelmez. Aynı zamanda ortak kişilik özelliklerine sahip olduklarını da ifade etmez. İç Senkronizasyon; iki bireyin Referans Sistemleri arasında belirli düzeyde örüntü uyumu oluşması sonucu ortaya çıkan bilişsel ve psikolojik eşleşme sürecidir. Çekim hissi ise bu eşleşmenin bilinç düzeyinde deneyimlenen öznel karşılığıdır.

Bu model, insanların "ilk görüşte elektrik aldım", "sanki uzun zamandır tanıyormuşum gibi hissettim" veya "nedensiz bir yakınlık hissettim" şeklinde ifade ettikleri deneyimlerin, büyük ölçüde İç Senkronizasyon'un öznel yansıması olabileceğini öne sürmektedir.

Bu teoriye göre bilinç, seçim mekanizmasının başlangıç noktası değildir. Referans Sistemi'nin yürüttüğü değerlendirme süreçleri büyük ölçüde bilinçli farkındalık oluşmadan önce işlemeye başlar. Bilinç ise bu süreçlerin sonucunu öznel olarak deneyimler ve çoğu zaman seçimin kendisi tarafından gerçekleştirildiği hissine sahip olur.

Dolayısıyla insanın "Ben onu seçtim." deneyimi, seçim sürecinin başlangıcını değil; daha önce gerçekleşmiş bilişsel değerlendirmelerin farkındalık düzeyindeki yansımasını ifade eder.

Ancak Referans Sistemi değişmez bir yapı değildir.

İnsan yaşamı boyunca edindiği yeni bilgiler, farklı deneyimler, gözlemler, sorgulamalar ve öz farkındalık süreçleri sayesinde mevcut Referans Sistemi'ni yeniden organize edebilir. Yeni bilgiler, eski anlam sistemlerini geçersiz kıldığında ve yeni deneyimlerle tekrar tekrar doğrulandığında yeni örüntüler oluşmaya başlar. Böylece bireyin Referans Sistemi değişir.

Referans Sistemi değiştiğinde yalnızca düşünceler değişmez. Dikkat edilen insanlar, kurulan ilişkiler, güven algısı, yaşam tercihleri, arkadaş seçimleri, mesleki yönelimler, değerler ve gelecekte kurulacak İç Senkronizasyonlar da değişmeye başlar. Bu nedenle öz farkındalık yalnızca kişinin kendisini anlamasını sağlayan bir süreç değil, gelecekteki seçim mekanizmalarını yeniden yapılandıran üst düzey bir bilişsel organizasyondur.

Referans Sistemi Teorisi'nin temel iddiası şudur:

İnsan seçimleri bilinç tarafından doğrudan oluşturulmaz. Yaşam boyunca oluşan Referans Sistemi, dış dünyayı sürekli filtreler, geçmiş örüntülerle karşılaştırır ve belirli kişi veya durumları bilişsel öncelik alanına taşır. Yeterli örüntü uyumu oluştuğunda İç Senkronizasyon meydana gelir ve birey bunu bilinç düzeyinde seçim ya da çekim hissi olarak deneyimler. Öz farkındalık ise Referans Sistemi'ni yeniden organize ederek gelecekteki seçimleri dönüştürür.

Bilgi

İnsan yaşamı bilgiyle başlar.

Doğumdan itibaren çevreden gelen her uyaran, bireyin zihinsel gelişiminin bir parçası hâline gelir. Aile, kültür, eğitim, sosyal çevre, gözlem, deneyim, ödül, ceza ve travmatik yaşantılar zaman içerisinde zihinsel bilgi havuzunu oluşturur.

Ancak bu teoriye göre bilgi tek başına davranışı oluşturmaz.

Bilgi yalnızca zihne kaydedilen ham veridir.

Aynı bilgi farklı bireylerde tamamen farklı sonuçlar doğurabilir.

Çünkü davranışı belirleyen bilgi değil, bilginin birey tarafından nasıl yorumlandığıdır.

Anlam

Bilginin davranışa dönüşebilmesi için önce anlam kazanması gerekir.

İnsan zihni aldığı her bilgiyi mevcut yaşam deneyimleriyle karşılaştırır ve ona kişisel bir anlam yükler.

Bu nedenle aynı olay iki farklı birey tarafından tamamen farklı biçimde algılanabilir.

Bir çocuk için sessizlik güven anlamına gelirken, başka bir çocuk için aynı sessizlik terk edilme korkusunu temsil edebilir.

Dolayısıyla zihni yöneten bilgi değildir.

Zihni yöneten, bilginin taşıdığı anlamdır.

Bu teoriye göre davranışın ilk psikolojik organizasyonu anlam düzeyinde oluşmaya başlar.

Tekrar

Tek bir deneyim zihni kalıcı olarak değiştirmez.

Ancak tekrar eden deneyimler zamanla güçlü sinir ağlarının oluşmasına neden olur.

Aynı düşüncenin,

aynı davranışın,

aynı ilişkinin,

aynı duygunun,

tekrar edilmesi zihinsel organizasyonu güçlendirir.

Bu nedenle tekrar yalnızca alışkanlık oluşturmaz.

Tekrar, zihnin gelecekte nasıl çalışacağını da belirler.

Tekrar edilen her anlam zamanla daha otomatik hâle gelir.

Örüntü

Tekrar eden anlamlar zamanla örüntülere dönüşür.

Bu teoriye göre örüntü;

bilgilerin, anlamların, duyguların ve davranışların birlikte organize olmuş yapısıdır.

Örüntüler tek tek bilgilerden çok daha güçlüdür.

Çünkü zihin artık yeni olayları tek tek değerlendirmez.

Yeni olayları mevcut örüntüler üzerinden anlamlandırır.

Bu nedenle insanlar çoğu zaman gerçeği değil, geçmiş örüntülerinin izin verdiği kadarını görür.

Referans Sistemi

Referans Sistemi bu teorinin merkez kavramıdır.

Referans Sistemi;

yaşam boyunca oluşmuş baskın örüntülerin oluşturduğu dinamik değerlendirme mekanizmasıdır.

Bu sistem sürekli olarak şu sorulara cevap arar:

Bu güvenli mi?

Bu tanıdık mı?

Bu bana uygun mu?

Bu bana tehdit oluşturur mu?

Bu bana neyi hatırlatıyor?

Bu değerlendirmelerin büyük bölümü bilinçli düşünmeden önce gerçekleşir.

Dolayısıyla insanın seçimleri çoğu zaman yalnızca o anki düşüncelerinden değil, geçmiş yaşamının oluşturduğu Referans Sistemi'nden etkilenir.

Referans Filtresi

Referans Sistemi dış dünyayı olduğu gibi algılamaz.

Önce filtreler.

Aynı ortamda bulunan yüzlerce insanın büyük bölümü bireyin dikkat alanına hiç girmez.

Buna karşılık bazı kişiler ilk anda dikkat çeker.

Bu teoriye göre bunun nedeni fiziksel görünüşten önce Referans Filtresi'nin çalışmasıdır.

Referans Filtresi;

geçmiş deneyimlerle uyumlu,

tanıdık,

beklenen,

ve anlamlı görülen örüntüleri ön plana çıkarır.

Böylece bin kişi arasından yalnızca belirli kişiler zihinsel değerlendirme sürecine alınır.

İlk seçilim burada gerçekleşir.

İç Senkronizasyon

Referans Filtresi tarafından dikkat alanına alınan kişiler ikinci değerlendirme sürecine girer.

Bu aşamada zihin;

ilişkisel deneyimleri,

güven algısını,

bağlanma örüntülerini,

beklentileri,

duygusal öğrenmeleri,

ve geçmiş anlam sistemlerini karşılaştırır.

Bu teoriye göre çekim, fiziksel görünümden önce örüntü organizasyonlarının karşılıklı uyumundan etkilenir.

İki bireyin baskın Referans Sistemleri belirli bir uyum eşiğini geçtiğinde İç Senkronizasyon oluşur.

İç Senkronizasyon;

kişiliklerin değil,

bilgi organizasyonlarının,

anlam sistemlerinin,

ilişkisel örüntülerin,

ve öğrenilmiş referansların eşleşme sürecidir.

İnsan bu süreci;

"Bana çok tanıdık geldi."

"İlk görüşte elektrik aldım."

"Sanki uzun zamandır tanıyormuşum gibi hissettim."

şeklinde deneyimler.

Bu teoriye göre çekim hissi, İç Senkronizasyon'un bilinç düzeyindeki öznel karşılığıdır.

Bilinç

Bu teoriye göre bilinç seçim mekanizmasını başlatan yapı değildir.

Bilinç;

Referans Sistemi'nin gerçekleştirdiği değerlendirmeleri deneyimleyen farkındalık düzeyidir.

İnsan çoğu zaman seçim yaptığını düşünür.

Ancak seçim hissi oluşmadan önce Referans Sistemi dış dünyayı filtrelemiş, örüntüleri karşılaştırmış ve belirli olasılıkları ön plana çıkarmıştır.

Bilinç bu sürecin sonucunu yaşar.

Bu nedenle birey "Ben onu seçtim." der.

Oysa bilinç, çoğu zaman daha önce başlamış otomatik organizasyonun deneyimleyicisidir.

Öz Farkındalık

Öz farkındalık, kişinin yalnızca düşüncelerini değil, düşüncelerini oluşturan mekanizmaları da görebilmesidir.

Yeni bilgi,

yeni deneyim,

gözlem,

çelişki,

öğrenme,

ve sorgulama süreçleri bir araya geldiğinde Referans Sistemi yeniden organize olmaya başlar.

İnsan artık yalnızca sonuçları yaşamaz.

Sonuçları oluşturan örüntüleri de görmeye başlar.

İşte bu noktada otomatik seçim mekanizması görünür hâle gelir.

Kimlik Dönüşümü

Bu teoriye göre kimlik sabit değildir.

Kimlik, Referans Sistemi'nin yaşam boyunca aldığı son organizasyon biçimidir.

Yeni bilgiler tek başına kimliği değiştirmez.

Yeni bilginin;

eski anlam sistemini sorgulaması,

yeni deneyimlerle doğrulanması,

ve tekrar edilerek güçlenmesi gerekir.

Bu süreçte eski sinir ağlarının etkisi azalırken yeni örüntüler güçlenmeye başlar.

İnsan artık eski referanslarını kullanmaz.

Yeni Referans Sistemi yeni kimliği oluşturur.

Kimlik dönüşümü, bilgi değişiminden çok Referans Sistemi'nin yeniden organizasyonudur.

Yeni Senkronizasyon

Referans Sistemi değiştiğinde bireyin dikkat filtresi de değişir.

Eskiden dikkat çekmeyen insanlar görünür olmaya başlar.

Eskiden güven veren kişiler artık aynı güven duygusunu oluşturmayabilir.

Çünkü İç Senkronizasyon geçmiş kimlikle değil, mevcut Referans Sistemi ile gerçekleşmektedir.

Bu nedenle öz farkındalık yalnızca insanın düşüncelerini değiştirmez.

İlişkilerini,

arkadaş seçimlerini,

yaşam tarzını,

değerlerini,

ve gelecekte kuracağı tüm senkronizasyonları da dönüştürür.

Teorinin Öngörüleri

Referans Sistemi Teorisi doğruysa aşağıdaki sonuçların gözlenmesi beklenir:

Öz farkındalık geliştikçe bireyin ilişki tercihleri değişebilir.

Referans Sistemi yeniden organize olan bireyler farklı kişilere çekilmeye başlayabilir.

Bilgi değişimi tek başına davranış değişimi oluşturmayabilir; kalıcı değişim için Referans Sistemi'nin yeniden organize olması gerekir.

Aynı çocukluk örüntülerine sahip bireylerde benzer ilişki seçimleri daha sık görülebilir.

Kimlik dönüşümü yaşayan bireylerin arkadaş çevresi, yaşam tarzı ve değer sistemleri zaman içinde değişebilir.

İnsanların "ilk görüşte çekim" olarak tanımladığı deneyim, İç Senkronizasyon'un öznel karşılığı olabilir.

Bu öngörüler deneysel çalışmalarla sınanabilir.

Bilimsel Dayanaklar

Referans Sistemi Teorisi mevcut bilimsel yaklaşımların yerine geçmeyi amaçlamaz.

Aksine;

Hebb İlkesi,

Nöroplastisite,

Bağlanma Kuramı,

Şema Kuramı,

Predictive Processing,

Metabiliş,

öğrenme psikolojisi,

ve bilişsel sinirbilim alanlarından elde edilen bulguları ortak bir açıklama modeli içinde bir araya getirmeyi amaçlayan bütünleştirici bir kuramsal modeldir.

Bu teorinin özgün katkısı, söz konusu yaklaşımları Referans Sistemi, Referans Filtresi ve İç Senkronizasyon kavramları etrafında tek bir mekanizma içinde yeniden organize etmesidir.

Sınırlılıklar

Referans Sistemi Teorisi, insan davranışlarını tek bir nedene indirgemez.

Genetik yapı, hormonal süreçler, kültürel farklılıklar, çevresel koşullar ve biyolojik değişkenler insan davranışını etkilemeye devam eder.

Bu teori, bu değişkenlerin önemini reddetmez.

Bunun yerine, bireyin yaşam boyunca oluşturduğu Referans Sistemi'nin bu değişkenlerle sürekli etkileşim içinde çalıştığını öne sürer.

Bu nedenle Referans Sistemi Teorisi, insan seçimlerini açıklamaya yönelik bütünleştirici ve deneysel olarak sınanmaya açık bir kuramsal model olarak değerlendirilmelidir.

Seans, danışmanlık, yaşam koçluğu, ilişki koçu, bireysel gelişim, kişisel gelişim, farkındalık, duygusal farkındalık, ilişki dinamikleri, özgüven, yaşam kalitesi, dönüşüm, kendini keşfet, içsel dönüşüm, bilinçli gelişim, psikolojik destek, duygusal denge, ilişkiler, sağlıklı ilişkiler, yaşam dengesi, kendini değerli hisset, hayat yolculuğu, kendini geliştir, bilinçli dönüşüm, kişisel dönüşüm, seans zamanı, online koçluk, bireysel seans, ilişki danışmanlığı, hayat koçu, kendine yatırım, duygusal iyileşme, zihinsel dönüşüm, kendini sev, farkındalık çalışması, yaşam yönü, içsel yolculuk, kişisel ilerleme, yaşam desteği, değişim başlıyor, (Cengiz Akdora)