www.cengizakdora.site - Zihinsel Donanım

İnsan Davranış Döngülerinin Temel İşleyiş Mekanizmaları

Akademik Tez

Yazar: Cengiz Akdora

Temel Donanım Modeline Dayalı İnceleme

Travma Merkezli Yaklaşımların Ötesinde Sistemin Okuması

Bu çalışma, insan davranışındaki tekrar eden ilişki örüntülerini, şiddet döngülerini ve sınır ihlallerini, travma merkezli açıklamaların ötesinde, yapısal bir sistem modeliyle ele almayı amaçlamaktadır. Geleneksel psikolojik yaklaşımlar, bireyin yaşantısal geçmişini ve özellikle travmatik deneyimlerini davranışın temel belirleyicisi olarak konumlandırırken, bu tez, davranışın belirleyici unsurunun yaşantıların kendisi değil, bu yaşantıların işlendiği temel donanım modüllerinin erişilebilirliği olduğunu ileri sürmektedir.

Çalışmada, insan biyolojisinin kusurlu ya da kırılgan bir yapı olmadığı; aksine işlevsel, ancak belirli koşullarda yanlış modda çalışan bir sistem olduğu varsayımı benimsenmiştir. Bu çerçevede altı temel donanım modülü tanımlanmış; bu modüllerin bastırılması, aktivasyonu ve çöküş sıraları incelenmiştir. Tez, özellikle travma yaşamamış bireylerin de benzer döngülere girebilmesini açıklayarak, mevcut literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmayı hedeflemektedir.

Giriş:

İnsan davranışını açıklamaya yönelik çağdaş psikolojik modellerin büyük bölümü, bireyin erken dönem yaşantılarını, aile dinamiklerini ve travmatik deneyimlerini merkeze alır. Bu yaklaşımlar, bireyin mevcut davranış örüntülerini geçmişte yaşanmış olayların doğrudan sonucu olarak ele alır. Ancak bu açıklama biçimi, davranışın neden bazı bireylerde kalıcı ve tekrarlayıcı hale geldiğini, bazılarında ise aynı koşullara rağmen farklı yönlerde geliştiğini yeterince açıklayamamaktadır.

Bu çalışma, insan davranışını yalnızca yaşantıların birikimi olarak değil, işlevsel bir sistemin çıktısı olarak ele alır. Temel varsayım şudur: İnsan davranışındaki süreklilik gösteren döngüler, yaşantıların şiddetinden değil, davranışı düzenleyen temel donanım modüllerinin devre dışı kalmasından kaynaklanır.

TRAVMA MERKEZLİ YAKLAŞIMLARIN SINIRLARI

Travma, insan psikolojisinde önemli bir etken olmakla birlikte, merkezî açıklayıcı konuma yerleştirildiğinde bazı yapısal sorunlar doğurur. İlk olarak, travma kavramı genişledikçe, hemen her davranış örüntüsü travma referanslı olarak açıklanabilir hale gelir. Bu durum, nedenselliğin belirsizleşmesine yol açar.

İkinci olarak, travma merkezli modeller bireyi çoğunlukla pasif bir konuma yerleştirir; birey, geçmişin taşıyıcısı olarak ele alınır. Üçüncü olarak ise çözüm süreci, her bir yaşantının tek tek ele alınmasını gerektiren uzun ve belirsiz bir zaman dilimine yayılır.

Bu tez, travmayı dışlamadan ancak merkezden çekerek, davranışın yapısal belirleyicilerine odaklanmayı önermektedir.

İNSAN SİSTEMİNE İLİŞKİN YAPISAL BİR VARSAYIM

Bu çalışmada insan biyolojisi, bozulmaya yatkın bir yapı olarak değil, doğru çalışmak üzere evrimleşmiş bir sistem olarak ele alınmaktadır. Sistem bozulmaz; ancak belirli koşullarda kendini korumaya yönelik olarak bazı işlevlere erişimi kısıtlar.

Bu yaklaşım, insan davranışını patoloji merkezli bir okumadan çıkararak, işlevsel erişim kavramı üzerinden yeniden tanımlar. Bu bağlamda sorun, insanın ne yaşadığı değil; yaşadığını hangi içsel modüllerle işlediğidir.

TEMEL DONANIM MODELİ

Bu tez kapsamında “temel donanım”, insan davranışını mümkün kılan, öğrenilmeden var olan ve tamamen ortadan kalkmayan çekirdek işlevleri ifade eder. Çalışmada altı temel donanım modülü tanımlanmıştır:

İrade: Dürtü ile davranış arasına mesafe koyabilme kapasitesi.
Ego (Benlik Sınırı): Ben ile öteki arasındaki ayrımı sürdürebilme yetisi.
Vicdan: Davranışın başkası üzerindeki etkisini algılayabilme kapasitesi.
Gerçeklik Testi: İçsel algılar ile dış gerçekliği ayırt edebilme yetisi.
Sorumluluk Modülü: Etkinin kaynağını bireyin kendi alanında konumlandırabilme kapasitesi.
Regülasyon Yetisi: Duygusal ve fizyolojik uyarılma düzeyini dengeye geri getirebilme becerisi.

Bu modüller birlikte çalıştığında, davranış esnek, uyumlu ve sınırları belirgin bir yapı sergiler.

ERİŞİLEBİLİRLİK, EŞİK VE ÇÖKÜŞ ZİNCİRİ

Temel donanımın varlığı ile bu donanıma erişim aynı değildir. Sürekli tehdit, belirsizlik ve güç dengesizliği içeren ortamlarda insan sistemi hayatta kalma moduna geçer. Bu durumda modüller belirli bir sırayla bastırılır.

Çöküş genellikle şu sırayı izler:

Regülasyon yetisinin zayıflaması
İrade kapasitesinin devre dışı kalması
Gerçeklik testinin bozulması
Vicdanın işlevsizleşmesi

Bu süreç, ahlaki bir bozulma değil, fonksiyonel bir daralmadır.

ŞİDDET, KÖTÜLÜK VE ÖĞRENME AYRIMI

Bu tez, şiddet ile kötülük kavramları arasında net bir ayrım yapar. Şiddet, davranışsal bir çıktıdır; kötülük ise niyet atfıdır. Çoğu şiddet davranışı, regülasyon kapasitesi çökmüş bir sistemin ilkel çözüm üretme biçimi olarak ortaya çıkar.

Bu yaklaşım, şiddeti meşrulaştırmaz; ancak meseleyi ahlaki yargılardan çıkararak mekanik bir zemine taşır.

TRAVMA YAŞAMADAN DÖNGÜYE GİREN BİREYLER

Çalışmanın ayırt edici katkılarından biri, travma yaşamamış bireylerin de benzer davranış döngülerine girebilmesini açıklamasıdır. İnsan yalnızca yaşadığını değil, gözlemlediğini de kodlar. Aile ortamında sınır ihlallerinin, şiddetin ya da sessizliğin normalleşmesi, bireyin donanım modüllerini dolaylı biçimde kalibre eder.

Bu durum, doğrudan travma olmaksızın da döngüsel davranışların ortaya çıkmasına neden olabilir.

SINIR KOYMA VE DAVRANIŞSAL EŞİK

Bu çalışmada sınır koyma bir teknik olarak değil, bir eşik göstergesi olarak ele alınır. Sınır koyabilen birey, temel donanım modüllerine erişebilen bireydir. Bu nedenle sınır koyma öğretilemez; donanımın aktif hale gelmesiyle ortaya çıkar.

ÖZ SAYGI, SORUMLULUK VE SUÇLULUK AYRIMI

Öz saygı bu modelde bir neden değil, sonuçtur. Suçluluk bireyi savunmaya iterken, sorumluluk bireyin etki alanına erişimini sağlar. Bu ayrım, vicdan modülünün doğru konumlandırılması açısından kritik önemdedir.

BU MODELİN KAPSAMI VE SINIRLARI

Bu çalışma bir terapi modeli değildir. Kişisel gelişim yaklaşımı ya da spiritüel bir sistem de değildir. Amaç, insan davranışını işlevsel bir sistem olarak açıklamak ve mevcut literatüre yapısal bir bakış açısı kazandırmaktır.

SONUÇ:

Bu tez, insan davranışını geçmiş yaşantıların ağırlığıyla değil, temel donanım modüllerinin erişilebilirliğiyle açıklamayı önermektedir. Travmalar ikincil, belirleyici olan ise sistemin hangi koşullarda hangi işlevlere erişebildiğidir. Bu yaklaşım, bireysel dönüşümü dramatik anlatılardan çıkararak yapısal bir zemine taşımayı amaçlamaktadır.

Temel Donanım Modeline Yaklaşan Kuramsal Görüşler

İnsan davranışlarını açıklamaya yönelik psikolojik ve psikiyatrik literatürde; irade, ego ve vicdan başta olmak üzere, bireyin davranışlarını düzenleyen çeşitli işlevsel kapasitelere temas eden çok sayıda kuramsal yaklaşım bulunmaktadır. Bununla birlikte bu kapasiteler çoğunlukla birbirinden bağımsız biçimde ele alınmış; davranış döngülerini yöneten bütüncül bir donanım sistemi içinde konumlandırılmamıştır. Mevcut yaklaşımların büyük bölümü, insan davranışını travmatik yaşantıların sonucu olarak açıklamayı tercih etmiş; bireyin sağlıklı işlevselliğini referans alan bir model geliştirilmemiştir.

İrade ve Davranış Arasına Mesafe Koyma Kapasitesi

Viktor Frankl, insan davranışında iradenin ve anlam arayışının belirleyici rolünü vurgulamış; bireyin koşullardan bağımsız olarak tutum alma kapasitesine dikkat çekmiştir. Frankl’a göre insan, içinde bulunduğu koşullara rağmen seçim yapabilen bir varlıktır. Bu yaklaşım, iradeyi dürtüsel tepkiler ile bilinçli davranış arasında bir duraksama alanı açabilen insani bir yeti olarak ele alması bakımından önemlidir.

Ancak Frankl’ın çalışmaları, iradeyi davranış döngülerini yöneten biyolojik–etik bir donanım modülü olarak sistematik biçimde ele almamış; daha çok travmatik yaşantıların anlamlandırılması bağlamında konumlandırmıştır. İrade, bu çerçevede davranışı organize eden merkezi bir sistem bileşeni hâline getirilmemiştir.

Ego (Benlik Sınırı) ve Ben–Öteki Ayrımı

Carl Gustav Jung ve Erik Erikson, ego kavramını bireyin psikolojik organizasyonunda merkezi bir yapı olarak tanımlamışlardır. Erikson özellikle ego gelişimini yaşam evreleri üzerinden ele alarak, bireyin kimlik oluşumu ve sorumluluk bilinciyle ilişkisini incelemiştir. Bu çalışmalar, benlik sınırlarının oluşumu ve sürekliliği açısından önemli katkılar sunmuştur.

Bununla birlikte, ego bu yaklaşımlarda çoğunlukla gelişimsel ya da sembolik bir yapı olarak ele alınmış; ben ile öteki arasındaki ayrımı sürdürebilen işlevsel bir donanım modülü olarak davranış sisteminin merkezine yerleştirilmemiştir. Ego, sağlıklı birey davranışını referans alan ölçülebilir ve karşılaştırılabilir bir modelin temel bileşeni hâline getirilmemiştir.

Vicdan, Etik Farkındalık ve Etki Algısı

Lawrence Kohlberg’in ahlaki gelişim kuramı ile Antonio Damasio’nun nörobilim temelli çalışmaları, vicdanın ve etik karar mekanizmalarının insan davranışındaki rolünü önemli ölçüde ortaya koymuştur. Damasio, özellikle etik kararların biyolojik temellerine dikkat çekmiş; duygusal ve bedensel süreçlerin karar alma üzerindeki etkisini göstermiştir.

Ancak bu yaklaşımlar, vicdanı davranışın başkası üzerindeki etkisini algılayabilen merkezi bir donanım modülü olarak ele almamış; vicdanı normatif, gelişimsel ya da nörobiyolojik açıklamalarla sınırlı tutmuştur. Vicdan, davranış döngülerini düzenleyen bütüncül bir sistem unsuru olarak modellenmemiştir.

Gerçeklik Testi, Sorumluluk ve Regülasyon Kapasiteleri

Psikoloji literatüründe gerçeklik testi, sorumluluk alma ve duygusal regülasyon gibi işlevler çoğunlukla klinik bozulmalar bağlamında ele alınmıştır. Gerçeklik testi, içsel algılar ile dış gerçekliğin ayırt edilmesi; sorumluluk, davranışın etkisinin bireyin kendi alanında konumlandırılması; regülasyon ise duygusal ve fizyolojik uyarılma düzeyinin dengeye geri getirilebilmesi olarak tanımlanmıştır.

Bununla birlikte, bu kapasiteler çoğu zaman patoloji merkezli bir bakışla incelenmiş; sağlıklı bireyde bu işlevlerin nasıl birlikte çalıştığına dair bütüncül bir donanım modeli geliştirilmemiştir. Bu yetiler, davranış sisteminin temel modülleri olarak değil, bozulduğunda görünür hâle gelen ikincil işlevler olarak ele alınmıştır.

Bu Çalışmanın Konumu

Bu çalışma, literatürde irade, ego, vicdan, gerçeklik testi, sorumluluk ve regülasyon gibi kavramlara temas eden yaklaşımları reddetmemekte; aksine bu kapasiteleri travma merkezli açıklamalardan bağımsız biçimde yeniden konumlandırmaktadır. İnsan davranışı burada geçmiş yaşantıların zorunlu bir sonucu olarak değil; biyolojik–etik çekirdek donanımın işleyişi üzerinden ele alınmaktadır.

Bu bağlamda sağlıklı birey davranış modeli, yüzleşme sürecinin temel referans noktası olarak kullanılmakta; bireyin davranış döngüleri, sahip olduğu donanım modüllerinin işlevselliği üzerinden değerlendirilmektedir. Çalışma, insan davranışını “ne yaşandı” sorusundan ziyade “hangi donanım nasıl çalışıyor” sorusu etrafında yeniden ele almayı amaçlamaktadır.

Psikolojik dönüşüm - Öncelik temelli model - Kaynak odaklı birey, -Zihinsel mimari- Disiplin, Otomatik önceliklenme