www.cengizakdora.site - Tez Araştırmaları

Akademik Tez

Yazar: Cengiz Akdora

Kaynak Odaklı Dönüşüm Modeli (KODM)

Psikolojik iyileşmeyi bir “onarım süreci” olarak değil, bilinçli öncelik değişimi süreci olarak tanımlar. Model, zihinsel mimarinin yeniden inşasını merkezine alır ve travma odaklı psikoterapik yaklaşımları, anlamlandırma, kimlik anlatısı ve disiplin–pratik etkileşimi üzerinden genişletir. Özgün katkı olarak “otomatik önceliklenme” kavramını sunar: travmalar etkisizleştiğinde, bastırılmış doğal kodlar ve hayaller otomatik biçimde öncelik kazanır ve bireyin potansiyel katalizörlerini açığa çıkarır.

“Kaynak Odaklı Birey: Öncelik Temelli Psikolojik Dönüşüm Modeli”

Özet

Bu tez, insan davranış ve algısının merkezine öncelik hiyerarşisini koyan, klasik travma-merkezli yaklaşımlara alternatif bir model sunmaktadır. İnsan deneyimi, duygular tarafından değil, önem verdiği öncelikler tarafından şekillenir. Psikolojik dönüşüm bir “onarım süreci” değil, öncelik değiştirme sürecidir.

Bireyin çocukluk kodları etkisizleştirildiğinde, bastırılmış doğal kodları ve hayalleri otomatik olarak öncelik kazanır. Bu yeni öncelikler, disiplin ve günlük pratikle desteklendiğinde kalıcı kaynak odaklı davranış ve duygu üretir. Tez, bu mekanizmayı vaka analizleriyle destekleyerek sistematik bir model sunmaktadır.

Giriş:

Geleneksel psikoterapi yaklaşımları, bireyin geçmişte yaşadığı travmaların çözülmesine odaklanır.

Oysa insan deneyiminin temel belirleyicisi önceliklerin hiyerarşisidir, travmaların yoğunluğu değil.

Bu tez, aşağıdaki soruları yanıtlamayı amaçlamaktadır:

İnsan davranış ve algısını en çok hangi mekanizma belirler?

Psikolojik dönüşümde temel öncelik değişim noktaları nelerdir?

Kaynak odaklı bir bireyin inşasında disiplin ve pratik nasıl işlev görür?

Teorik Çerçeve

1. Travma Merkezli Paradigma

Olay → Travma → Bozulmuş Duygular → Sorunlu Davranış

Terapinin hedefi: Duygusal onarım ve travmayı çözmek

Sınırlılık: Duygular geçici, travma odaklı iyileşme kalıcı dönüşüm sağlamıyor

2. Kaynak Odaklı Paradigma

Olay → Yorum → Öncelik → Davranış → Duygu

Merkez: Öncelik hiyerarşisi

Dönüşüm mekanizması: Zihinsel mimarinin yeniden inşası

Bu model, insanın içsel deneyimini ve davranışlarını belirleyen temel değişkenin öncelik olduğunu öne sürmektedir.

Model ve Mekanizma

1. Temel İlkeler

İnsan, önem verdiği önceliklerle yaşar, hissettiği duygularla değil.
Öncelik değiştiğinde, duygu ve davranış doğal olarak hizalanır.
Disiplin ve günlük pratik, önceliklerin kalıcı biçimde somutlaşmasını sağlar.
Çocukluk kodlarının etkisizleşmesi, doğal kod ve hayalleri otomatik olarak önceliklendirme mekanizmasını tetikler.

2. Müdahale Noktaları

A. Anlamlandırma Çerçevesi

Deneyimler, travma değil kaynak olarak yorumlanır
Örnek: “Bu durum beni sınırlıyor mu, yoksa büyütüyor mu?”

B. Kimlik Anlatısı

Bireyin kendini tanımlama biçimi, önceliklerini belirler
Örnek: “Ben mağdur değil, üretken ve öğrenen biriyim”

C. Disiplin ve Pratik

Günlük disiplinli tekrarlar, anlamı pekiştirir ve öncelikleri somutlaştırır
Formül: Disiplin → Pratik → Anlam → Öncelik → Duygu

D. Çocukluk Kodlarının Etkisizleşmesi

Travmalar etkisizleştiğinde bastırılmış doğal kodlar/hayaller otomatik olarak öncelik kazanır
Bu mekanizma, bireyin kaynak odaklı davranış ve düşüncelerini tetikler

3. Model Şeması

Travma / Olumsuz Kod - Etkisizleştirme

Çocukluk Kodları / Hayaller - Otomatik öncelik kazanımı

Disiplin - Pratik / Tekrar - Yeni Anlam - Öncelik - Duygu / Davranış

Bulgular ve Tartışma

İnsan deneyimi duygularla değil, önceliklerle yönetilir.
Öncelik değiştiğinde, duygu ve davranış doğal olarak hizalanır.
Disiplin, değişim sürecinin motorudur; motivasyon ve çevresel koşullar kısa vadeli etki sağlar.
Terapötik yaklaşım: Acıyı çözmek değil, zihinsel mimariyi yeniden kurmak.

Örnek: Aynı travmaya sahip iki birey:

Biri travma odaklı → korunma, savunma, pasif
Diğeri kaynak odaklı → üretim, deneme, hareket

Geçmiş aynı, öncelik farklı.

Sonuçlar

Kaynak odaklı birey, geçmiş kayıtlarının değil, önceliklerinin belirleyici olduğu kişidir.
Psikolojik dönüşüm bir “onarım süreci” değil, öncelik değiştirme sürecidir.
Günlük disiplin ve tekrarlanan pratik, anlamın bedene inmiş hâlidir.
Bu model, bireylerin yaşam kalitesini kalıcı olarak artıracak sistematik bir çerçeve sunar.

Öneriler

Terapötik uygulamalar, travma çözümü yerine zihinsel mimari güncellemeye odaklanmalıdır.
Bireysel gelişim programları, disiplin ve günlük pratik ile öncelik haritası inşasını merkez almalıdır.
Toplum düzeyinde ruh sağlığı politikaları, travma avcılığı yerine kaynak odaklı öncelik inşasına yönelmelidir.

Gelecek Araştırma Alanları

Kaynak odaklı modelin farklı yaş ve kültür gruplarında uygulanabilirliği
Disiplin temelli pratiklerin öncelik ve anlam üzerindeki uzun vadeli etkileri
Toplum düzeyinde kaynak odaklı programların ruh sağlığı üzerindeki etkisi

Psikolojik Dönüşüm ve Öncelik Hiyerarşisi

1. Psikolojik dönüşümü farklı bir eksende konumlandırmak

Klasik psikoloji genellikle travmaları, olumsuz duyguları veya davranış bozukluklarını merkeze alır.
Bu yaklaşım ise travmadan bağımsız bir eksen kullanır: “öncelik hiyerarşisi”.

Yani bir kişinin davranışlarını ve algısını belirleyen şey, travma değil, önem verdiği şeylerin sıralamasıdır.

2. Davranış ve algı önceliklere göre şekillenir

İnsan, neyi hissedeceğini veya nasıl tepki vereceğini, “neyi önemsiyor?” sorusuna göre organize eder.

Örnekler:

Öncelik “güvenlik” ise kişi riskten kaçar ve kaygı hisseder.

Öncelik “öğrenme ve keşif” ise kişi aynı ortamda bile merak ve çözüm odaklı davranır.

3. Psikolojik sağlık ve kaynak temelli öncelikler

Psikolojik sağlık, klasik terapilerde olduğu gibi sadece travmaların çözülmesiyle sağlanmaz.
Asıl önemli olan, bireyin kendi zihinsel yapısını, düşünce ve değerlerini pozitif kaynaklara göre yeniden düzenlemesidir.

Buradaki “kaynak temelli öncelikler”: kişinin doğal yetenekleri, hayalleri, merakları ve potansiyelidir.

Özet

Klasik model: “Travmalar çözülürse kişi iyileşir.”

Öncelik temelli model: “Travmalar çözülmüş olsa bile, kişi önceliklerini ve zihinsel yapısını kaynak temelli olarak düzenlemezse gerçek dönüşüm gerçekleşmez.”

Yani psikolojik sağlık, bireyin kendi önceliklerini ve potansiyel kaynaklarını aktif hâle getirmesiyle ortaya çıkar.

Yürütücü Çekirdek Sistemlerin İşlevselliğini Belirleyen Düzenleyici Önkoşullar

Bu çalışmanın önceki bölümlerinde, insan davranışının temelinde yer alan yürütücü çekirdek sistemler ego, vicdan ve irade ekseninde ele alınmıştır.

Devam eden bu bölümde, ego–vicdan–irade üçlüsünün işlevselliğini mümkün kılan iki temel düzenleyici çekirdek sistem ele alınmaktadır:

Tehdit–güven sistemi

Regülasyon ve zaman–öncelik sistemi

Bu sistemler, yürütücü çekirdeğin alternatifi değil; onun devreye girebilmesi için gerekli önkoşulları oluşturan yapılar olarak değerlendirilmiştir.

Yürütücü Sistemlerin Koşullu Aktivasyon İlkesi

Ego, vicdan ve irade; bilinçli seçim, ahlaki değerlendirme ve davranışın sürekliliği açısından merkezi öneme sahip yapılardır. Bununla birlikte, bu sistemlerin işlevselliği koşulsuz değildir. İnsan sinir sistemi, evrimsel olarak öncelikle hayatta kalmaya odaklı bir mimari üzerine kuruludur ve bu durum, bilinçli karar sistemlerinin bazı koşullarda geri plana itilmesine neden olur.

Bu bağlamda, yürütücü çekirdek sistemlerin ancak belirli bir fizyolojik ve psikolojik denge durumunda devreye girebildiği söylenebilir. Bu denge bozulduğunda ortaya çıkan davranışlar, çoğu zaman yanlışlıkla “karakter”, “ahlak” veya “irade zayıflığı” gibi kavramlarla açıklanmakta; oysa söz konusu durum, karar verme kapasitesinin değil, karar verebilirlik koşullarının ortadan kalkmasıdır.

Dolayısıyla bu çalışma, yürütücü çekirdeğin mutlak değil, koşullu çalışan bir sistem olduğunu varsaymaktadır.

Tehdit–Güven Sisteminin Öncelik Baskınlığı

Tehdit–güven sistemi, insan davranışında yürütücü çekirdekten önce devreye giren ve çoğu zaman onu baskılayan bir alt çekirdek olarak tanımlanabilir. Bu sistem, organizmanın fiziksel ya da psikolojik bütünlüğünü tehdit eden durumları algılar ve hızlı, refleksif yanıtlar üretir.

Tehdit algısının yükseldiği koşullarda:

Vicdanın etik değerlendirme kapasitesi askıya alınabilir,
İrade eylemi sürdüremez hâle gelebilir,
Ego, savunmacı ve daraltılmış bir benlik organizasyonuna çekilebilir.

Bu durumda ortaya çıkan davranışlar, ahlaki ya da bilinçli tercihlerden ziyade, biyolojik önceliklerin sonucudur. Bu nokta, çalışmanın önceki bölümlerinde ifade edilen “doğru önceliğin yanlış zamanda aktive edilmesi” yaklaşımını biyolojik bir zemine oturtmaktadır. Zira burada sorun, önceliklerin bozulması değil; yürütücü önceliklerin, tehdit baskınlığı altında devreye girememesidir.

Bu çerçevede tehdit–güven sistemi, yürütücü çekirdeğin karşıtı değil; onun sınırlarını belirleyen temel bir düzenleyici olarak ele alınmalıdır.

Regülasyon ve Zaman–Öncelik Sisteminin Karar Sürekliliğine Etkisi

Yürütücü çekirdeğin işlevselliğini belirleyen ikinci temel düzenleyici yapı, regülasyon ve zaman–öncelik sistemidir. Bu sistem, bireyin içsel uyarım düzeyini dengeleme, duygusal yükü taşıyabilme ve eylemleri zamansal bir sıraya koyabilme kapasitesini ifade eder.

Regülasyon kapasitesinin zayıfladığı durumlarda:

İrade başlatılsa dahi sürdürülemez,
Kararlar tutarsızlaşır,
Davranışlar ya aceleci ya da sürekli ertelenen bir hâl alır.

Bu bağlamda irade eksikliği olarak yorumlanan birçok durum, gerçekte zamanlama ve önceliklendirme sisteminin bozulmasına işaret etmektedir. Kişi neyi yapacağını biliyor olabilir; ancak bunu ne zaman ve hangi sırayla yapacağını düzenleyemediğinde, yürütücü çekirdek işlevsel görünmez.

Bu bulgu, insan davranışının yalnızca seçim anına değil, seçimlerin sürekliliğine ve zamansal organizasyonuna bağlı olduğunu göstermektedir.

Teorik Çerçevenin Genişletilmesi

Bu bölümde ele alınan iki düzenleyici çekirdek sistem, çalışmanın ana tezini geçersiz kılmamakta; aksine onu daha kapsamlı ve gerçekçi bir zemine taşımaktadır. Ego, vicdan ve irade; insan davranışının karar yüzeyini oluştururken, tehdit–güven ve regülasyon–zaman–öncelik sistemleri bu yüzeyin hangi koşullarda ortaya çıkabileceğini belirlemektedir.

Bu çerçevede gözlemlenen davranış bozulmaları, çoğu zaman yürütücü sistemlerin yokluğunu değil, devreye giremediği koşulları işaret etmektedir. Böylece insan davranışı, ahlaki ya da karakterolojik açıklamalardan ziyade, sistemler arası etkileşim ve öncelik baskınlığı üzerinden okunabilir hâle gelmektedir.

Analiz ve Örnekler

Travma Odaklı vs Kaynak Odaklı Yorum

Durum: İki kişi aynı işyerinde mobbinge maruz kalıyor.

Kişi - Yorum - Öncelik - Davranış - Duygu

“Beni hep ezmeye çalışıyorlar”

Korunma, pasif savunma

İşe gelmek istememe, sessiz çekilme

Öfke, kırgınlık

“Bu durum sınırlarımı test ediyor ve becerilerimi güçlendiriyor”

Öğrenme, üretim

Çözümler üretme, projelere odaklanma

Canlılık, odaklanma

Analiz: Aynı olay, öncelik farkıyla tamamen farklı sonuçlar doğuruyor.

Disiplin ve Pratikle Anlam Üretimi

Durum: Birey sürekli erteleme ve korku nedeniyle projelerini tamamlayamıyor.

Uygulama:

Günlük küçük üretim hedefleri: 20 dakika yaratıcı çalışma
Tekrarla pratik → anlam ve öncelik değişimi

Sonuç:

Öncelik: Korku → üretim
Duygu: Pasiflik → canlılık
Davranış: Erteleme → düzenli üretim

Çocukluk Kodlarının Etkisizleşmesi

Durum: 8 yaşında çocuk, eleştirel aile ortamında büyümüş.

Travmalar: Yetersizlik, başarısızlık korkusu
Hayaller: Resim yapmak, hikâye yazmak

Seans sonrası:

Travmalar etkisizleştirildi
Çocuğun doğal kodları ve hayalleri otomatik olarak öncelik kazanıyor
Öncelik: Yaratıcılık, keşif
Davranış: Günlük çizim ve hikâye yazma
Duygu: Canlılık, merak, özgüven

1. Travma Merkezli Yaklaşımdan Temel Fark

Klasik Psikoloji: İnsan davranışını ve psikolojik sağlığı geçmiş travmalar, yetersizlikler ve duygusal bozulmalar üzerinden anlamaya çalışır.
- Amaç: Travmayı çözmek, onarmak, geçmişteki olumsuz deneyimlerin etkisini azaltmak
- Sınırlılık: Duygular geçici olarak iyileşebilir, ancak bireyin öncelik ve davranış zinciri genellikle değişmez
Kaynak Odaklı Tez: İnsan davranışı önceliklerin hiyerarşisi ile belirlenir; travma sadece bir blokajdır, ama kaldırıldığında bastırılmış doğal kodlar ve hayaller otomatik olarak öncelik kazanır.
- Amaç: Onarım değil, öncelik ve anlam değişimi
- Kazanç: Kalıcı dönüşüm, motivasyona bağımlı olmayan kaynak odaklı davranış ve duygu üretimi

2. Otomatik Önceliklenme Mekanizması

Tez, klasik psikolojide nadiren dikkate alınan otomatik öncelik kaydırma mekanizmasını ortaya koyuyor:
- Travmalar etkisizleştiğinde, çocuğun doğal kodları ve hayalleri otomatik olarak öncelik kazanır
- Bu, bilinçli müdahale olmadan bile potansiyelin kendiliğinden açığa çıkmasını sağlar
- Psikolojide bu “doğal dönüşüm” genellikle göz ardı edilir

3. Disiplin ve Pratik Odaklı Somut Model

Klasik yaklaşımlar genellikle terapötik seans ve konuşma ile sınırlıdır
Bu tez, disiplin + pratik → anlam → öncelik → davranış → duygu zincirini sistematik olarak öneriyor
Sonuç: Birey kendi zihinsel mimarisini bilinçli olarak inşa edebilir, sadece geçmişi analiz etmekle kalmaz

4. Kaynak Odaklı Birey Konsepti

Bu tez, sadece travmayı çözmek yerine kaynak odaklı birey kavramını ortaya koyuyor
İnsan potansiyelini, bastırılmış doğal kodlarını ve hayallerini temel alarak yeniden yapılandırıyor
Sonuç: Psikolojik sağlık ve üretkenlik, travmanın varlığına bağlı değil, önceliklerin doğal akışına bağlı hale geliyor

5. Değer ve Özgünlük

Paradigma Değişimi: Travma odaklı terapilerden “öncelik ve kaynak odaklı” modele geçiş
Dinamik Mekanizma: Çocukluk kodlarının etkisizleşmesi ve otomatik önceliklenme
Uygulanabilirlik: Disiplin ve günlük pratik ile somut ve ölçülebilir bir dönüşüm yöntemi
Gelecek Perspektifi: Toplum düzeyinde ruh sağlığı ve bireysel gelişim programları için yeni bir çerçeve

Psikoloji ve psikoterapi literatürü, son yüzyılda bireyin psikolojik sağlığını açıklama ve iyileştirme çabasında ağırlıklı olarak travmatik deneyimlerin çözümüne odaklanmıştır (ör. Freud, 1917; CBT literatürü; travma odaklı terapiler). Bu yaklaşım, bireyin geçmiş yaşantılarının bugünkü işlevselliği üzerindeki etkisini vurgularken, psikolojik iyileşme süreçlerini çoğu kez travma onarımı çerçevesinde konumlandırmıştır.

Ancak bu paradigma, bireyin mevcut yaşam deneyimini ve potansiyelini açıklamakta sınırlılıklarla karşılaşmaktadır: klinik iyileşme ile yaşam kalitesi arasındaki uzaklık, kronik duygusal tekrarlar ve kimlik dönüşümlerine dair yetersiz kuramsal araçlar, bu yaklaşımın temel sorunları arasında sayılabilir.

Bu makale, psikolojik dönüşümü farklı bir eksende konumlandırır: bireyin davranış ve algısal çıktıları öncelik hiyerarşisi tarafından belirlenir. Psikolojik sağlık, travmanın çözülmesinden çok, bireyin kendi zihinsel mimarisini kaynak temelli önceliklere göre yeniden yapılandırması ile açıklanmalıdır.

Literatürde Konumlanma

1. Travma ve Patoloji Merkezli Yaklaşımlar

Klasik psikanalizden başlayarak, bilişsel–davranışçı terapilere (CBT) kadar pek çok model, psikopatolojiyi geçmişteki travmatik yaşantılarla ilişkilendirir (Beck, 1976; van der Kolk, 2014). Bu yaklaşımda:

Travma tetiklenir
Semptomlar incelenir
Duygusal regülasyon hedeflenir

Bu model, psikolojik rahatsızlıkları azaltmada etkili olsa da, davranış değişimi ve yaşam kalitesine dair kalıcı dönüşüm sağlayamayabilir.

2. Pozitif Psikoloji ve Güç Odakları

Pozitif psikoloji, bireyin güçlü yönlerini keşfetmeyi ve pozitif deneyimlerin rolünü vurgular (Seligman, 2011). Ancak bu yaklaşım da çoğu zaman travma odaklı paradigmanın içinde, iyileşmeye ek bir katman olarak yer alır; tek başına dönüşüm dinamiğini tanımlamakta yetersiz kalabilir.

3. Sistem ve Bütünsel Yaklaşımlar

İçsel Aile Sistemleri (IFS), somatik deneyimleme ve ilişkisel terapi modelleri (Schwartz, Levine, Siegel) psikolojik süreçlere daha bütüncül yaklaşsa da, modeli harekete geçiren öncelik mekanizmasını özellikle tanımlamazlar.

Modelin Temel Önermeleri

1. Öncelik Hiyerarşisi

Bireyin davranış ve öznel deneyimleri, hissettikleriyle değil, önem verdiği önceliklerle belirlenir. Bu model:

Duyguların sebep değil sonuç olduğunu kabul eder
Zihinsel hiyerarşiyi merkezi deprem noktası olarak belirler
Biliş, duyguyu üretir; duygu davranışı tetikler

2. Disiplin ve Pratik Mekanizmaları

Tekrar, anlam ve davranış arasındaki ilişki:

Disiplin
Pratik
Anlam
Öncelik
Duygu

Bu zincir, disiplinin tekil bir içsel tutku değil, günlük eylem mimarisi olduğunu gösterir. Disiplin, zihinsel mimarinin somutlaşmasını sağlayan ilk ve kritik kalkandır.

3. Çocukluk Kodları ve Otomatik Önceliklenme

Modelin özgün katkısı:

Travma etkisizleştiğinde, bastırılmış doğal kodlar ve hayaller otomatik olarak öncelik kazanır.
Bu, travma çözümünün ötesinde bir yeniden düzenlemeyi tanımlar; potansiyelin kendi kendini organize etmesi.

Modelin İşleyiş Şeması

Travma / Olumsuz Kod → Etkisizleştirme → Doğal Kod / Hayal

→ Otomatik Önceliklenme → Disiplin → Pratik → Yeni Anlam → Öncelik → Duygu / Davranış

Değerlendirme ve Tartışma

Klasik psikoloji, semptom–travma ilişkisini vurgularken, KODM davranışı önceliklerin hiyerarşisine bağlar. Bu çerçeve:

Daha dinamik bir dönüşüm mekanizması sunar
Sabitleyen değil, inşa eden bir modeldir
Bireyin özgün potansiyelini merkeze alır

Bu, sadece klinik terapide değil, yaşam tarzı ve kültürel psikoloji alanında da yeni bir referans noktası oluşturur.

Sonuçlar

Kaynak Odaklı Dönüşüm Modeli, psikolojik iyileşmeyi sadece geçmişin analizi ve duygusal onarımı olarak görmez; zihinsel mimari ve öncelik yenilenmesini temel alır. Disiplin ve pratik bu dönüşümün motorlarıdır, çocukluk kodlarının etkisizleşmesi ise potansiyelin otomatik açığa çıkmasını sağlar.

Bu model, bireysel gelişim, eğitim, ruh sağlığı politikaları ve kültürel refah stratejileri için yeni bir teorik–uygulamalı çerçeve sunar.

Gelecek Çalışmalar ve Uygulamalar

KODM’nin farklı kültürlerdeki geçerliliği
Disiplin ve pratik müdahalelerinin deneysel ölçümleri
Toplum düzeyinde öncelik temelli ruh sağlığı programlarının etkileri

Kaynaklar (Örnek Başlıklar / Öneriler)

Beck, A. (1976). Cognitive Therapy and the Emotional Disorders.
Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well‑Being.
van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score.
Schwartz, R. C. (1995). Internal Family Systems Therapy.
Siegel, D. (1999). The Developing Mind.

Psikolojik dönüşüm - Öncelik temelli model - Kaynak odaklı birey, -Zihinsel mimari- Disiplin, Otomatik önceliklenme